ԱՄՆ դեպարտապենտի զեկույցը՝ ՀՀ–ում ԶԼՄ–ների աշխատանքի սահմանափակման վերաբերյալ

54
WASHINGTON, DC - JUNE 09: A view of the State Department seal on the podium before Romanian President Klaus Iohannis and U.S. Secretary of State Rex Tillerson appear for a photo opportunity at the State Department, June 9, 2017 in Washington, DC. Iohannis is also scheduled to meet with President Donald Trump on Friday afternoon. (Photo by Drew Angerer/Getty Images)


ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը հրապարակել է «Մարդու իրավունքների վերաբերյալ համաշխարհային զեկույցը», որտեղ նկարագրված է մարդու իրավունքների իրավիճակը տարբեր երկրներում, այդ թվում՝ Հայաստանում։  

Հրապարակված զեկույցում անդրադարձել է կատարվել ազգային փոքրամասնությունների, հաշմանդամություն ունեցող անձանց խնդիրներին, ինչպես նաև սեռական բռնությանը, աշխատանքային իրավուքներին, խոսքի ազատությանն ու մի շարք այլ խնդիրների։

Ըստ զեկույցի՝ սահմանադրությունը և օրենքը նախատեսում են խոսքի ազատություն, այդ թվում՝ մամուլի և այլ լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների համար: Թեև կառավարությունն, ընդհանուր առմամբ, հարգում էր այս իրավունքը, բայց խորհրդարանը տարվա ընթացքում մի քանի սահմանափակումներ մտցրեց․  փոփոխեց օրենքը՝ մարտին կտրուկ բարձրացնելով առավելագույն քաղաքացիական պատիժները վիրավորանքի և զրպարտության համար, իսկ հուլիսին արդեն քրեականացրեց ծանր վիրավորանքները և անպարկեշտ խոսքերը, ինչպես նաև զգալիորեն սահմանափակեց հավատարմագրված լրագրողների լուսաբանումը։

Խոսքի ազատություն

Անհատները հիմնականում ազատ էին քննադատելու կառավարությանը՝ առանց պատասխանատվության ենթարկվելու վախի։ Հուլիսի 29-ին, այնուամենայնիվ, իշխանությունները եզդի իրավապաշտպան Սաշիկ Սուլթանյանին մեղադրանք են առաջադրել Քրեական օրենսգրքի 226-րդ հոդվածով, որն արգելում է «ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելություն հրահրելուն կամ ազգային արժանապատվությունը նվաստացնելուն ուղղված գործողությունները»։ Նա իր տեսակետն էր արտահայտել, որ կառավարությունը բավարար չափով ջանք չէր գործադրում երկրի եզդի փոքրամասնությանը խտրականությունից պաշտպանելու համար: Նրան սպառնում է երեքից վեց տարվա ազատազրկում, եթե ​​ մեղավոր ճանաչեն: Մի խումբ ՀԿ-ներ նախազգուշացրել են, որ գործը «կխոչընդոտի ցանկացած հանրային քննարկմանը՝ կապված խտրականության կամ փոքրամասնությունների իրավունքներին»։

Human Rights Watch-ը մեղադրող կողմին անվանել է չարամիտ, իսկ քրեական մեղադրանքը՝ կեղծ: Օգոստոսի 6-ին մարդու իրավունքների պաշտպանը հայտարարեց, որ իր գրասենյակը կիսում է այս մտահոգությունները՝ նշելով, որ եթե անգամ Սուլթանյանի որոշ քննադատություններ անճշգրիտ են, նա չպետք է քրեական պատասխանատվության ենթարկվի։ 

ԶԼՄ–ների խոսքի ազատությունն, ներառյալ՝ առցանց լրատվամիջոցներինը

Օգոստոսի 18-ին անվտանգության նկատառումներից ելնելով՝ Ազգային ժողովի ղեկավարությունը փոփոխություններ է ընդունել խորհրդարանում աշխատող լրագրողների հավատարմագրման ընթացակարգում՝ սահմանափակելով նրանց աշխատանքը խորհրդարանի որոշ տարածքներում և այլևս չթույլատրելով  նրանց հարցազրույցներ անցկացնել պատգամավորների հետ, ովքեր դուրս են գալիս խորհրդարանի դահլիճից կամ մոտենում իրենց գրասենյակներին: Մինչ պաշտոնական փոփոխությունների ընդունումը խորհրդարանի ադմինիստրատորներն արդեն կիրառում էին սահմանափակումները լրագրողների նկատմամբ։ Օրինակ՝ Օգոստոսի 5-ին Panorama.am-ի ֆոտոլրագրող Լիլիան Գալստյանին արգելեցին մուտք գործել Ազգային ժողով, իսկ հետո զրկվեց Ազգային ժողովի հավատարմագրից՝ խորհրդարանի անվտանգության անցակետից ֆոտոռեպորտաժի արդյունքում։  Տեղական լրատվամիջոցների դիտորդները դատապարտել են խորհրդարանի ղեկավարության արգելքն ու գործողությունները՝ նշելով, որ նման նախաձեռնությունները հետընթաց են և չհիմնավորված, և դրանք խաթարում են իշխանությունների և լրատվամիջոցների միջև քաղաքակիրթ հարաբերություններ հաստատելու ջանքերը: Գալստյանի հավատարմագրումը վերականգնվել է օգոստոսի 17-ին։

Օգոստոսի 11-ին իշխող կուսակցության և ընդդիմության խորհրդարանականների միջև տեղի ունեցած ծեծկռտուքի ժամանակ ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյանը հրահանգել է դադարեցնել նիստի ուղիղ հեռարձակումը։ Անվտանգության աշխատակիցներն արգելել են հավատարմագրված լրագրողներին և տեսանկարահանողներին նկարահանել միջադեպը խորհրդարանում իրենց հատկացված վայրից։ Լրատվամիջոցների դիտորդները դատապարտել են խոսնակի քայլը՝ պնդելով, որ նա գերազանցել է իր լիազորությունները, և որ քաղաքացիներն իրավունք ունեն տեղեկացված լինելու խորհրդարանում տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին։

Օգոստոսի 24-ին խորհրդարանի նիստի ժամանակ պատգամավորների միջև տեղի ունեցած ծեծկռտուքի ընթացքում անվտանգության աշխատակիցները լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներին բռնի ուժով հեռացրել են մամուլի խցիկից՝ չթույլատրելով շարունակել նկարահանումները: Ոստիկանները սպառնացել են News.am լրատվական կայքի օպերատոր Հայկ Տոնոյանին զրկել ԱԺ հավատարմագրումից, եթե նա շարունակի նկարահանումները, և, ըստ Տոնոյանի՝ ջնջել են ծեծկռտուքի տեսագրությունը։ Նման դեպք տեղի է ունեցել օգոստոսի 25-ին խորհրդարանում հերթական ծեծկռտուքի ժամանակ։ Օգոստոսի 25-ին հրապարակված հայտարարության մեջ ԶԼՄ-ների դիտորդները դատապարտել են այն, ինչ նրանք որակել են որպես խորհրդարանում լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների շարունակական ոտնձգությունները: Հայտարարության մեջ սահմանափակումները որակվել են որպես խոսքի ազատության և հանրության տեղեկացված լինելու իրավունքի դեմ ուղղված անօրինական գործողություններ։

Լրատվամիջոցները քաղաքականապես բևեռացված էին։ Մասնավոր անձինք կամ խմբերը, որոնց մեծ մասն, ըստ տեղեկությունների, կապված էին նախկին իշխանությունների կամ խորհրդարանական ընդդիմադիր կուսակցությունների հետ, պատկանում էին հեռարձակվող լրատվամիջոցների և թերթերի մեծամասնությանը, որոնք հակված էին արտացոլելու իրենց սեփականատերերի քաղաքական հակումները և ֆինանսական շահերը: Կառավարության հետ կապված լրատվամիջոցների թիվը սկսեց աճել տարվա ընթացքում, երբ պետական ​​պաշտոնյաները կամ նրանց հետ կապված անհատներն, ըստ տեղեկությունների, ձեռք բերեցին նոր լրատվամիջոցներ: Այս լրատվամիջոցները նույնպես հակված էին արտացոլելու իրենց հետ կապված մարդկանց տեսակետները:

Հեռարձակվող լրատվամիջոցները, մասնավորապես հանրային հեռուստատեսությունը, մնում էին բնակչության մեծամասնության համար նորությունների և տեղեկատվության առաջնային աղբյուրներից մեկը: Ըստ որոշ լրատվամիջոցների դիտորդների՝ հանրային հեռուստատեսությունը շարունակել է նորություններն ու քաղաքական բանավեճերը ներկայացնել կառավարական տեսանկյունից, թեև այն շարունակում է հասանելի մնալ ընդդիմադիր ձայներին: Հանրային հեռուստատեսությամբ կողմնակալության դեպքերը հատկապես ակնհայտ էին նախընտրական շրջանում։ Երևանի մամուլի ակումբի կողմից նախօրեին իրականացված մեդիա մոնիտորինգը ցույց տվեց, որ հատկացված եթերաժամանկի ծավալով հանրային հեռարձակողն ամենաքիչ ուշադրությունն է դարձրել հիմնական ընդդիմադիր ուժին։ Զեկույցում նաև ընդգծվում է, որ հանրային հեռուստատեսությունը լուրջ ներխուժումներ է կատարել նախընտրական բանավեճերի մշակույթը ներմուծելու գործում։

Երկրի սակավաթիվ անկախ լրատվամիջոցները, հիմնականում առցանց, կայուն չէին և գոյատևում էին միայն միջազգային նվիրատվությունների և աջակցության շնորհիվ՝ գովազդից և բաժանորդային վճարներից սահմանափակ եկամուտներով:

Մեդիա ընկերությունների սեփականությունը հիմնականում ոչ թափանցիկ էր: Հայաստանի Հանրապետության Բաց կառավարման գործընկերության նախաձեռնության չորրորդ գործողությունների ծրագիրը (2018-2020) ներառում էր սեփականության բացահայտումը բարելավելու պարտավորությունները: Հունիսի 3-ին խորհրդարանն ընդունեց մի շարք օրենքներ իրական սեփականության բացահայտման մասին, որոնք ուժի մեջ են մտել հունիսի 28-ին: Դրանք պահանջում են բոլոր սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություններից մինչև 2022 թվականի հունվարը բացահայտել իրենց իրական սեփականատերերին, իսկ լրատվամիջոցները պետք է համապատասխանեն մինչև նոյեմբերի 1-ը:

Բռնություն ու ոտնձգություն

Խոսքի ազատության պաշտպանության տեղական ՀԿ կոմիտեն մեկ տարվա ընթացքում հաղորդել է լրագրողների նկատմամբ բռնության 18 դեպք, որից 6-ը՝ պետական ​​պաշտոնյաների կողմից: Կոմիտեն հայտնել է, որ վիրավորվել է 20 լրագրող և օպերատոր։ Մի դեպքում, մոտ 20 ցուցարարներից բաղկացած խումբը փետրվարի 23-ին Երևանում հետապնդել և հարձակվել է «Ազատություն» ռադիոկայանի լրագրող Արտակ Ղուլյանի և տեսանկարահանող Կարեն Չիլինգարյանի վրա: Լրագրողները ուղիղ հեռարձակում էին վարչապետ Փաշինյանի հրաժարականի պահանջով ցույցից, երբ մի խումբ ցուցարարներ սկսեցին բղավել. Ղուլյանի խոսքերով, վիրավորանքներ ու հայհոյանքներ են հնչեցնում՝ ասելով, որ «Ազատություն» ռադիոկայանը «շուտով կփակվի»։ Երբ Չիլինգարյանը ցուցարարներին խնդրեց չմիջամտել իրենց աշխատանքին, խումբը բռունցքներով և ոտքերով հարվածեց Ղուլյանին և Չիլինգարյանին ոստիկանների աչքի առաջ, սա շարունակվեց հինգից 10 րոպե, մինչև ոստիկանությունը միջամտեց և ցրեց ծեծկռտուքը: Լրագրողները կապտած են եղել, սակայն լուրջ վնասվածքներ չեն ստացել։ Ըստ տեղեկությունների՝ հարձակվողները վնասել են նրանց սարքավորումները՝ կոտրելով տեսախցիկը։ Գլխավոր դատախազությունը հետաքննում էր դեպքը։

Երկրորդ կիսամյակում ավելացել են պաշտոնյաների` լրագրողների նկատմամբ բռնություն գործադրելու կամ դրա փորձի դեպքերը։ Շատ դեպքերում իրավապահ մարմինները քրեական գործեր չեն հարուցել՝ պատճառաբանելով իրավական հիմքերի բացակայություն։ Օրինակ՝ մարտի 18-ին Հակոբ Արշակյանին, ով այն ժամանակ բարձր տեխնոլոգիաների արդյունաբերության նախարարն էր, տեսախցիկը ֆիքսել է Irakanum.am-ի թղթակից Փայլակ Ֆահրադյանի դեմքին, երբ վերջինս նկատել է նրան սրճարանում և հարցրել, թե ինչ է նա անում այնտեղ աշխատանքային ժամին։ Դեպքից հետո Արշակյանը հրաժարական տվեց, բայց հետո ընտրվեց խորհրդարանի փոխխոսնակ։ ՀՔԾ-ն դեպքի առթիվ քրեական գործ չի հարուցել՝ հանցավոր հիմքերի բացակայության հիմքով։

ՀՔԾ-ն որոշել է քրեական հետապնդում չկիրառել իշխանական պատգամավոր Հայկ Սարգսյանին ընդդիմադիր «Հրապարակ» օրաթերթի լրագրող Անուշ Դաշտենցի սմարթֆոնը խլելու համար, քանի որ վերջինս փորձել է հարցազրույց վերցնել նրանից։ Սարգսյանը վերցրել է սմարթֆոնը, փորձել է ջնջել տեսագրությունը։ Պատգամավորը պաշտպանել է իր գործողությունները և Դաշտենցին մեղադրել անձնական կյանքի գաղտնիությունը խախտելու մեջ։ Լրատվամիջոցների տեղական առաջատար հասարակական կազմակերպությունները գլխավոր դատախազությունից պահանջում էին բեկանել ՀՔԾ որոշումը և քրեական գործ հարուցել Սարգսյանի նկատմամբ։ «Մենք պնդում ենք, որ միջադեպը խոչընդոտել է օրինական մասնագիտական ​​գործունեությանը»,- ասվում է համատեղ հայտարարության մեջ։ «Բայց եթե նույնիսկ քննիչները Սարգսյանի գործողությունները այդպես չբնութագրեն, ապա ապօրինի կերպով լրագրողի ունեցվածքը խլելը, անձնական տվյալների գաղտնիությունը խախտելը և տեղեկություն չտարածել ստիպելը բավարար հիմք են Հայկ Սարգսյանին պատասխանատվության ենթարկելու համար»։